Tư thế ăn đúng cho người bệnh nằm lâu là điều nhiều gia đình chưa để ý, cho đến khi người thân bị sặc, ho dữ dội trong bữa ăn. Sặc thức ăn hay nước uống vào đường thở không chỉ gây hoảng sợ tức thời mà còn có thể dẫn đến viêm phổi hít, một biến chứng nguy hiểm ở người nằm một chỗ. Trong bài này, Nhân Đại Thành chia sẻ những nguyên tắc chăm sóc phổ thông giúp bữa ăn an toàn hơn.
Vì sao người bệnh nằm lâu dễ bị sặc?
Bình thường, khi nuốt, nắp thanh quản đóng lại để thức ăn đi vào thực quản thay vì khí quản. Ở người lớn tuổi, người sau tai biến hoặc người yếu lâu ngày, phản xạ nuốt có thể chậm và kém phối hợp hơn.
Nếu lại cho ăn khi người bệnh đang nằm ngửa hoặc chỉ kê một chiếc gối, đầu hơi ngửa ra sau, thức ăn dễ trôi nhanh xuống họng trước khi cơ nuốt kịp phản ứng. Đó là lúc thức ăn hoặc nước lọt vào đường thở.
Những thói quen dễ gây sặc
- Cho ăn khi người bệnh nằm thẳng hoặc nửa nằm nửa ngồi không vững.
- Đút muỗng to, đút liên tục khi miếng trước chưa nuốt hết.
- Vừa ăn vừa nói chuyện, xem tivi, người bệnh bị phân tâm.
- Cho ăn khi người bệnh đang buồn ngủ, mệt lả hoặc lơ mơ.
- Cho nằm xuống ngay sau khi ăn xong.
Dấu hiệu nhận biết người bệnh đang gặp khó khăn khi nuốt
Không phải lúc nào sặc cũng rõ ràng bằng một tràng ho. Có những trường hợp sặc “thầm lặng”, thức ăn vào đường thở mà người bệnh không ho được. Gia đình nên để ý:
- Ho, hắng giọng trong hoặc ngay sau khi ăn uống.
- Giọng nói ướt, khò khè sau khi nuốt.
- Thức ăn đọng lại trong miệng, nuốt nhiều lần mới hết một miếng.
- Chảy nước mắt, mặt đỏ, thở gấp khi ăn.
- Bữa ăn kéo dài bất thường, người bệnh ăn ngày càng ít.
- Hay sốt nhẹ không rõ nguyên nhân sau các bữa ăn.
Nếu có những dấu hiệu này, hãy báo bác sĩ để được đánh giá chức năng nuốt và tư vấn độ đặc thức ăn phù hợp.
Tư thế và cách cho ăn an toàn tại nhà
Những nguyên tắc dưới đây là hướng dẫn chung. Với người có rối loạn nuốt đã được chẩn đoán, hãy làm theo chỉ dẫn riêng của bác sĩ hoặc chuyên viên ngôn ngữ trị liệu.
- Ngồi thẳng khi ăn. Nâng lưng người bệnh lên gần tư thế ngồi, càng thẳng càng tốt trong mức người bệnh chịu được. Đầu hơi cúi về phía trước, cằm hơi hướng xuống ngực khi nuốt.
- Giữ thân người vững. Kê gối hai bên để người bệnh không bị nghiêng, trượt xuống. Hai chân hơi co để không bị tuột về cuối giường.
- Đút từng muỗng nhỏ, chậm rãi. Chờ người bệnh nuốt hết, có thể nhờ người bệnh nuốt thêm một lần trước muỗng kế tiếp.
- Chọn thức ăn phù hợp. Mềm, ẩm, đồng nhất; tránh thức ăn vụn, dai hoặc vừa lỏng vừa đặc lẫn lộn. Nước lỏng thường dễ gây sặc hơn, nên hỏi bác sĩ về việc làm đặc nước uống nếu cần.
- Giữ tư thế ngồi sau ăn. Để người bệnh ngồi thêm ít nhất 30 phút sau bữa ăn rồi mới hạ lưng xuống, và vệ sinh răng miệng sạch sẽ để không còn thức ăn sót lại.
Một bữa ăn yên tĩnh, không vội vàng, có người ngồi cạnh trò chuyện nhẹ nhàng trước và sau khi ăn sẽ giúp người bệnh tập trung và an toàn hơn.
Khi nào cần gọi cấp cứu hoặc đi khám ngay?
- Người bệnh bị nghẹn, không ho, không nói, không thở được: gọi cấp cứu 115 ngay.
- Tím môi, khó thở kéo dài sau khi sặc.
- Sốt, ho có đờm, thở nhanh trong vài ngày sau một lần sặc. Đây có thể là dấu hiệu viêm phổi hít.
- Người bệnh lừ đừ, lú lẫn bất thường, bỏ ăn.
Gia đình nên học cách sơ cứu khi bị nghẹn từ nhân viên y tế. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào, hãy hỏi bác sĩ hoặc điều dưỡng thay vì chờ xem.
Thiết bị giúp người bệnh ngồi ăn đúng tư thế
Kê gối chồng lên nhau thường không đủ cao và dễ xẹp, người bệnh vẫn bị ngả ra sau. Giường điện 1 chức năng nâng lưng từ 0 đến 85° bằng remote, đủ để người bệnh ngồi gần như thẳng khi ăn. Nếu muốn người bệnh không bị trượt xuống, giường điện 2 chức năng có thêm nâng chân 0–60° để tạo tư thế ngồi vững.
Đặt thêm bàn ăn trên giường giúp khay thức ăn ở tầm vừa phải, người bệnh có thể tự xúc nếu còn khả năng. Để chuẩn bị đầy đủ hơn, bạn có thể xem thêm các lưu ý chăm sóc người bệnh tại nhà.
Câu hỏi thường gặp
Có nên cho người bệnh ăn khi đang nằm nghiêng không?
Thông thường nên cho ăn ở tư thế ngồi thẳng. Một số trường hợp đặc biệt bác sĩ có thể hướng dẫn tư thế khác, khi đó hãy làm theo chỉ dẫn riêng.
Ăn xong bao lâu thì cho người bệnh nằm xuống được?
Nên giữ tư thế ngồi ít nhất khoảng 30 phút sau ăn. Người hay bị trào ngược hoặc sặc có thể cần lâu hơn, hãy hỏi bác sĩ.
Người bệnh hay ho khi uống nước thì phải làm sao?
Đó có thể là dấu hiệu rối loạn nuốt. Hãy báo bác sĩ để được đánh giá; có thể cần điều chỉnh độ đặc của nước uống hoặc cách cho uống.
Mỗi bữa ăn an toàn là một bước giúp người thân khỏe hơn và gia đình yên tâm hơn. Nếu bạn cần tư vấn giường giúp người bệnh ngồi ăn đúng tư thế, hãy gọi 0964 246 888 hoặc nhắn Zalo để được tư vấn. Nhân Đại Thành giao lắp trong ngày tại nội thành TP.HCM và hướng dẫn sử dụng tận giường.
